Ο κόσμος στα χέρια μας
Έχουν περάσει φυσικά, πολλά χρόνια για να θυμάμαι πότε είδα για πρώτη φορά στη ζωή μου έναν χάρτη. Δεν έχω όμως ξεχάσει την εντύπωση που μας είχε προκαλέσει ο έγχρωμος Παγκόσμιος Χάρτης, που ξεδίπλωσε μια μέρα στον πίνακα, η δασκάλα της Δευτέρας τάξης. Κι ότι όταν ο δείκτης της - αφού ψηλάφισε τα περιγράμματα των ηπείρων - κάλυψε εντελώς την Ελλάδα, τότε κατέρρευσε μέσα μας, μια για πάντα, η παιδική αντίληψη ενός κόσμου που περιλαμβάνει μόνον τους ανθρώπους και τα αντικείμενα της άμεσης εμπειρίας μας.
Ώστε λοιπόν η πατρίδα μας δεν ήταν παρά μια μικρή κουκίδα ενός κόσμου που ήταν τεράστιος. Αλλά τι περίεργο, ο χάρτης έκανε αυτόν τον τεράστιο κόσμο, προσιτό. Άλλοτε, άφηνε τη φαντασία μας, να διασχίσει τα σύνορα των χωρών, για να μας οδηγήσει, από τα λιμάνια, τους σιδηροδρομικούς σταθμούς και τις εθνικές οδούς στις μικρές και στις μεγάλες πόλεις τους. Κι άλλοτε, την άφηνε να κάνει ένα βήμα πίσω, για να μας αποκαλύψει τη μεγάλη εικόνα. Την εικόνα ενός κόσμου που εκτός από μεγάλος, ήταν και ενιαίος. Ένα συνεχές στο οποίο η ξηρά διαδεχόταν τη θάλασσα, οι κοιλάδες τα βουνά, κι οι λίμνες τα ποτάμια, που οδηγούσαν, πάλι πίσω στη θάλασσα.
Στην επόμενη τάξη, όταν για τις ανάγκες του μαθήματος προμηθευτήκαμε Άτλαντες και χαρτογραφίες, στη μαγεία της παρατήρησης ενός χάρτη, προστέθηκε και η μαγεία της δημιουργίας του. Με ξεπατικωτούρα στην αρχή, με σχέδιο στη συνέχεια, οι έγχρωμες μπογιές έδιναν υπόσταση στο ψαροκόκαλο των βουνών, στο βαθύ μπλε της θάλασσας και στο γαλάζιο των ποταμών. Έτσι, από ταξιδευτές του Άτλαντα, που ήταν ανοιγμένος στο θρανίο, μετατραπήκαμε σε χαρτογράφους του μεγάλου τραπεζιού της κουζίνας, στο οποίο η παιδική δημιουργικότητα χρωμάτιζε και ψηφοθετούσε τα σύνορα των χωρών και τις λεπτομέρειες της γεωγραφίας τους.
Γιατί όλα αυτά, θα αναρωτηθεί ο ακροατής. Τι ενδιαφέρον μπορεί να έχουν οι παιδικές αναμνήσεις ενός σχολιαστή; Και δεν θα έχει ολότελα άδικο. Όμως ο σχολιαστής θα απαντήσει ότι του έτυχαν δυο συμβάντα, που τον ώθησαν να διαλέξει για θέμα του σχολίου του, τους χάρτες. Το πρώτο ήταν ένα τηλεοπτικό παιχνίδι, στο οποίο ο ερωτώμενος – αν και απόφοιτος ανώτατης σχολής – αδυνατούσε να προσδιορίσει στον χάρτη τη θέση της Μαδαγασκάρης. Και το δεύτερο, ήταν η απώλεια ενός συναδέλφου του, με τον οποίο είχε συνεργαστεί για περισσότερο από μια δεκαετία στο Γραφείο Βιολογίας του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου.
Ας ξεκινήσω από το πρώτο. Οι εκπαιδευτικοί του Δημοτικού σχολείου και του Γυμνασίου εκπλήττονται από το ενδιαφέρον των μαθητών τους για το μάθημα της Γεωγραφίας. Ενδιαφέρον που πολλές φορές τους φέρνει σε δύσκολη θέση: Δεν είναι μόνο οι εξειδικευμένες ερωτήσεις που τους υποβάλει η έμφυτη περιέργεια των μαθητών για τους ξένους τόπους και τους ανθρώπους που ζουν σε αυτούς. Είναι και η ακόρεστη επιθυμία τους για ανακάλυψη και περιπέτεια, που όσο ευπρόσδεκτη κι αν, ως κίνητρο μάθησης, τόσο δύσκολα τιθασεύεται στο πλαίσιο μιας οργανωμένης διδασκαλίας.
Πού λοιπόν πήγε αυτή η περιέργεια; Πώς έγινε καπνός, ώστε ο παίκτης του τηλεπαιχνιδιού, να μην έχει μάθει ή να έχει ξεχάσει μια στοιχειώδη γεωγραφική γνώση;
Νομίζω λοιπόν ότι ο λόγος για τον οποίο οι μαθητές, δεν δυσκολεύονται μόνο στην κατανόηση και στη σύνταξη κειμένου, αλλά είναι, επιπροσθέτως, ανιστόρητοι και αγεωγράφητοι, είναι ότι το σχολείο δεν τους εφοδιάζει με τη στέρεα γενική παιδεία που διέκρινε κάποτε, έναν μορφωμένο άνθρωπο από έναν απαίδευτο.
Ας ξαναγυρίσουμε όμως στους χάρτες, και ειδικά στον δεύτερο λόγο για τον οποίο τους επέλεξα ως θέμα μου.
Πριν από μερικές μέρες απεβίωσε ο Θεόδωρος Τσουνάκος. Ο Θόδωρος ήταν για πολλά χρόνια ο «γεωγράφος» του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, δηλαδή ο άνθρωπος που ήταν επιφορτισμένος με την επιμέλεια των χαρτών, τη σύνταξη προγραμμάτων σπουδών, διδακτικών δραστηριοτήτων και τη συγγραφή βιβλίων Γεωγραφίας.
Στο χρονικό διάστημα της συνεργασίας μας, επωφελήθηκα «πλαγίως» από αυτόν, καθώς με βοήθησε να αντιληφθώ ότι όταν κοιτάζεις έναν χάρτη, αυτό που βλέπεις δεν είναι μόνο μια πηγή πληροφοριών στις οποίες διαπλέκεται η γεωγραφία, η φυσική, η πολιτική και η πολιτισμική ιστορία. Είναι και ένα εξαιρετικής αισθητικής σημασίας αντικείμενο που αφηγείται παραστατικά, πώς οι άνθρωποι – με το εμπόριο, τις μεταναστεύσεις, τους πολέμους και τις εξερευνήσεις – αντιλαμβάνονται και οργανώνουν το περιβάλλον στο οποίο ζούν.
Για όλους αυτούς τους λόγους λοιπόν, επιτρέψτε μου, να αφιερώσω το σχόλιο αυτό στη μνήμη του καλού συναδέλφου.
(Το σχόλιο μεταδόθηκε στην εκπομπή του Χρήστου Μιχαηλίδη, «Καθρέφτης» , στο 1ο Πρόγραμμα της ΕΡΤ, την 23/1/25)