Καινοτομίες
Δεν νομίζω ότι υπάρχει πολιτικός, τεχνολόγος, ή οικονομολόγος που να μην έχει αναφερθεί σε κάποιο άρθρο ή ομιλία του, στις καινοτομίες. Τις πρωτότυπες δηλαδή ιδέες, που αναδύονται σε διάφορους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας, προκειμένου να προτείνουν μια καλύτερη λύση σε παλαιά προβλήματα, ή να παραγάγουν ένα νέο αγαθό ή υπηρεσία.
Ενώ όμως η έννοια της καινοτομίας έχει γίνει μέρος του δημόσιου διαλόγου, σπανίως αναρωτιόμαστε για το πώς ακριβώς προκύπτει. Άλλωστε και οι ίδιοι οι δημιουργοί των καινοτομιών, όταν ερωτώνται, δυσκολεύονται να περιγράψουν τη διαδικασία που ακολούθησαν για να τις επινοήσουν. Αφήστε, το ότι αρκετές από αυτές δεν προέκυψαν ως εφαρμογές ενός μεθοδικού σχεδίου, αλλά είναι συνέπειες καθαρής τύχης.
Υποθέτω, λοιπόν, ότι δεν γνωρίζουμε πότε και με ποια ασφαλή συνταγή θα προκύψει μια καινοτομία. Ωστόσο γνωρίζουμε μερικά πράγματα για τα χαρακτηριστικά του περιβάλλοντος που ευνοεί, ή αντιθέτως εμποδίζει την ανάδυσή της.
Σε αυτά λοιπόν θα αναφερθώ αφηγούμενος μια γουστόζικη, πιστεύω, ιστορία της οποίας πρωταγωνιστής ήταν ο γνωστός βιοχημικός και συγγραφέας μυθιστορημάτων επιστημονικής φαντασίας Isaac Asimov.
Ο Asimov, στα τέλη της δεκαετίας του 1950, είχε κληθεί από την αμερικανική κυβέρνηση να συμμετάσχει σε μια ομάδα που θα διερευνούσε νέες ιδέες για την ανάπτυξη ενός συστήματος αμυντικών πυραύλων. Αποδέχθηκε την πρόσκληση, αλλά όταν ενημερώθηκε ότι θα έπρεπε να υπογράψει ρήτρα εχεμύθειας, αποχώρησε, θεωρώντας ότι κάτι τέτοιο θα περιόριζε την ελευθερία έκφρασής του. Όμως πριν αποχωρήσει, άφησε ένα κείμενο στο οποίο περιέγραφε το πλαίσιο που θα έπρεπε να διέπει την ομάδα, ώστε να ενισχυθεί η δημιουργικότητα των μελών της και η ικανότητά τους να σκέφτονται «έξω από το κουτί».
Σε αυτή την εργασία, ο Asimov επισημαίνει πως, δεν θα αρκούσε τα μέλη της ομάδας να είχαν καλή γνώση του αντικειμένου τους. Θα έπρεπε να είναι και αντισυμβατικά. Να μη φοβούνται να αμφισβητήσουν τις καθιερωμένες αντιλήψεις, ακόμη και την ίδια την κοινή λογική, η οποία τόσες φορές έχει πέσει έξω. Αρκεί να σκεφτείτε, για παράδειγμα, πόσο παράλογη φαινόταν στα μέσα του 17ου αιώνα η ιδέα ότι η Γη περιστρέφεται γύρω από τον Ήλιο, αντί του αντιστρόφου του και τότε, θα συμφωνήσετε μαζί του.
Επιπλέον, υποστήριζε πως το κλίμα, μέσα στην ομάδα θα έπρεπε να είναι χαλαρό. Με αστεία, με πειράγματα και χρήση μικρών ονομάτων – ώστε οι συμμετέχοντες να μην αυτολογοκρίνονται αποκλείοντας ιδέες, που σε δεύτερη σκέψη, μπορεί να τους φαίνονταν ανόητες. Κι αυτό διότι πίστευε ότι το κέρδος από τον πλούτο των ιδεών που θα αναδύονταν σε ένα τέτοιο περιβάλλον, θα αντιστάθμιζε, την όποια απώλεια χρόνου.
Τέλος, αναφέρθηκε στο ζήτημα της αμοιβής. Σύμφωνα με τον Asimov, οι μεγάλες ιδέες της ιστορίας, σπάνια διατυπώθηκαν από ανθρώπους που πληρώνονταν για να έχουν λαμπρές ιδέες. Αντίθετα, γεννήθηκαν από άτομα που τις ανέπτυξαν στο περιθώριο της κύριας εργασίας τους, κινούμενα από ανιδιοτελές ενδιαφέρον. Γι’ αυτό και πρότεινε οι συνεδρίες της ομάδας να είναι άμισθες, ενώ η αμοιβή να αφορά αποκλειστικά στη σύνταξη εκθέσεων, περιλήψεων και λύσεων στα θέματα που ανέκυπταν. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, τα μέλη δεν θα ένιωθαν την πίεση να διατυπώσουν την εξαιρετική ιδέα, που όλοι περίμεναν από αυτούς. Παράλληλα όμως δεν θα τους έλειπε το κίνητρο, να αμειφθούν για τις πρακτικές εργασίες που θα ανελάμβαναν.
Στο σημείο αυτό, υποκύπτω στον πειρασμό να αναφέρω και κάτι άλλο που διάβασα στην αυτοβιογραφία του Sydney Brenner, ενός νομπελίστα μοριακού βιολόγου στον οποίον, μεταξύ άλλων, οφείλουμε την αποκρυπτογράφηση του γενετικού κώδικα.
Ο Brenner λοιπόν, οπαδός κι αυτός της χαλαρής και εύθυμης φύσης των συζητήσεων, προσέθεσε και κάτι άλλο. Ότι θα ήταν καλό οι συζητήσεις να διευρύνονται πέραν του κύκλου των ειδικών, για ένα αντικείμενο. Έτσι, όταν κλήθηκε να δικαιολογήσει γιατί προσέλαβε στο εργαστήριό του στο Cambridge, έναν νεαρό μαθηματικό, απάντησε ότι ήταν πεποίθησή του, πως «τόσο στην επιστήμη, όσο και στον πολιτισμό, οι άνθρωποι που δίνουν ώθηση σε ένα πεδίο, συχνότατα, προέρχονται από κάποιο άλλο». Και ολοκλήρωσε, λέγοντας κάτι πολύ, πολύ όμορφο. Ότι: «Οι μέτοικοι, είναι πάντοτε ιδεώδεις καινοτόμοι».
Τώρα γιατί βρήκα αυτές τις σκέψεις ενδιαφέρουσες; Ε λοιπόν διότι πιστεύω ότι μπορεί να είναι χρήσιμες τόσο στον επαγγελματικό μας βίο, όσο και στον δημόσιο. Που συχνά κυριαρχείται από τη σοβαροφάνεια, τη στενομυαλιά, και τη γραφειοκρατική ακαμψία.